Bu yazımızda Dzenlifespa olarak Yukarı Kızılırmak’ta hangi şehirler var hakkındaki başlıca ayrıntıları tek yerde topladık.
Yukarı Kızılırmak’ta Hangi Şehirler Var? Felsefi Bir Bakış
Bir nehrin nereden geçtiğini öğrenmek yalnızca haritadaki bir çizgiyi takip etmek midir? Yoksa bir coğrafi bölgeyi anlamaya çalışırken aslında “Bir yer nedir?” sorusunu da mı sorarız? Kızılırmak’ın yukarı kesimlerine baktığımda aklıma hep bu gelir. Çünkü şehirler, sınırlar ve nehirler doğada kendiliğinden çizilmiş kavramlar değildir; insanın dünyayı anlamlandırma biçimleridir.
Yukarı Kızılırmak’ta hangi şehirler var? sorusunun coğrafi cevabı kadar felsefi bir karşılığı da bulunabilir. Etik, bilgi kuramı ve ontoloji açısından bakıldığında bu soru, insanın doğayla kurduğu ilişkinin sınırlarını düşündürür.
Yukarı Kızılırmak Nereleri Kapsar?
Yukarı Kızılırmak, Kızılırmak Nehri’nin doğduğu kaynak çevresinden başlayarak İç Anadolu’ya doğru ilerlediği üst havza bölümünü ifade eder. Bu alanın merkezinde özellikle Sivas bulunur. Nehrin kaynakları Sivas’ın İmranlı ilçesi çevresindedir.
Yukarı Kızılırmak havzasının değerlendirilmesinde ayrıca Erzincan ve çevresindeki yüksek kesimler ile Kızılırmak’ın Sivas içerisindeki güzergâhı da coğrafi bağlamda önem taşır. Ancak “Yukarı Kızılırmak” kesin olarak idari bir bölge veya şehirler topluluğu değildir. Bu nedenle verilen şehir listeleri kullanılan coğrafi sınıflandırmaya göre değişebilir.
Şehir ile nehir arasındaki sınır
Burada ilginç bir felsefi problem ortaya çıkar: Bir nehrin “hangi şehirde” olduğu ne anlama gelir? Bir nehir il sınırlarını mı takip eder, yoksa onu belirleyen doğal havza mıdır?
Ontoloji tam da bu noktada devreye girer. Ontoloji, var olanların ne olduğunu ve nasıl sınıflandırılabileceğini sorgular. Şehir insan tarafından çizilmiş bir idari gerçeklikken, nehir fiziksel ve doğal bir oluşumdur. İkisini aynı türden varlıklar gibi düşünmek yanıltıcı olabilir.
Ontoloji: Bir Nehir Gerçekte Nedir?
Aristoteles’in varlık anlayışı, şeyleri kategoriler ve nitelikleri üzerinden değerlendirmeye çalışıyordu. Buna karşılık Herakleitos’un değişim vurgusu, nehir örneğiyle özdeşleşen bir düşünce geleneği oluşturdu. Bir nehre baktığımızda su sürekli değişmektedir; fakat biz yine de ona aynı adı veririz.
Burada basit görünen soru derinleşir: Kızılırmak aynı nehir midir?
Herakleitos’un değişim düşüncesinden hareket edersek, nehir her an farklıdır. Fakat gündelik dil açısından Kızılırmak dün de Kızılırmak’tır, bugün de. Demek ki “aynılık”, yalnızca fiziksel maddeden değil, insanın kavramsallaştırmasından da beslenir.
Şehirler de değişir
Aynı durum Sivas için de geçerlidir. Şehirlerin nüfusu, sınırları, yapıları ve toplumsal ilişkileri değişir. Buna rağmen “Sivas” dediğimiz kavram sürekliliğini korur.
Dolayısıyla Yukarı Kızılırmak’taki şehirleri saymak, yalnızca coğrafi bir işlem değildir. Aynı zamanda değişen dünyada kimliklerin nasıl sabit kabul edildiğini de gösterir.
Bilgi Kuramı: Doğru Cevabı Nasıl Biliyoruz?
Bilgi kuramı, bir bilginin nasıl elde edildiğini, ne zaman doğru kabul edilebileceğini ve bilgi ile kanaat arasındaki farkı sorgular. “Yukarı Kızılırmak’ta hangi şehirler var?” sorusunda bile bu ayrım önemlidir.
Bir haritaya baktığımızda gördüğümüz sınırlar, fiziksel gerçekliğin kendisi değildir. Harita bir modeldir. Alfred Korzybski’nin ünlü “harita arazi değildir” yaklaşımı burada oldukça açıklayıcıdır.
Harita mı gerçek, nehir mi?
Bir kaynağın “Yukarı Kızılırmak” olarak sınıflandırılması farklı coğrafi ölçütlere dayanabilir. İdari sınırlar, havza sınırları ve fiziki coğrafya aynı şeyi göstermeyebilir.
Bu nedenle güvenilir bir cevap için şu ayrımı yapmak gerekir:
- Fiziki coğrafya: Nehrin kaynakları ve akış sistemi esas alınır.
- İdari coğrafya: İl ve ilçe sınırları dikkate alınır.
- Havza yaklaşımı: Suyun toplandığı doğal alan temel alınır.
Bu farklı modeller aynı soruya farklı cevaplar verebilir. İşte epistemolojik sorun tam burada başlar: Bildiğimizi sandığımız şey, kullandığımız modele ne kadar bağımlıdır?
Etik: Nehrin Kime Ait Olduğu Sorusu
Yukarı Kızılırmak’ı yalnızca bir coğrafya unsuru olarak görmek, onun insan hayatındaki etkisini küçümsemek olur. Su; tarım, yerleşim, enerji ve ekosistemler açısından yaşamsal bir kaynaktır.
Burada etik bir ikilem ortaya çıkar: İnsanlar nehirden mümkün olduğunca yararlanmalı mıdır, yoksa nehrin doğal yapısını korumak daha mı önemlidir?
John Stuart Mill açısından mesele toplumsal fayda üzerinden değerlendirilebilir. Hans Jonas ise modern teknolojinin doğa üzerindeki gücünün gelecek kuşaklara karşı sorumluluk doğurduğunu savunur. Çağdaş çevre etiği ise yalnızca insan merkezli yaklaşımı sorgulayarak nehirlerin ve ekosistemlerin kendi başına korunmaya değer olup olmadığını tartışır.
Bir nehir gelecek kuşakların hakkı olabilir mi?
Bugün alınan bir su yönetimi kararı, yıllar sonra bölgede yaşayacak insanların yaşam koşullarını etkileyebilir. Bu nedenle mesele yalnızca “Şehirler nerede?” sorusu değildir. Asıl soru belki de şudur: Bugün üzerinde söz sahibi olduğumuz doğal kaynaklar üzerinde gelecek kuşakların da hakkı var mı?
Yukarı Kızılırmak’a Felsefi Bir Son Bakış
Yukarı Kızılırmak denildiğinde özellikle Sivas ve çevresindeki kaynak alanı öne çıkar; ancak bölgenin sınırları kullanılan coğrafi tanıma göre farklı yorumlanabilir. Bu nedenle tek bir şehir listesini mutlak gerçek olarak görmek yerine, hangi ölçütün kullanıldığını bilmek daha sağlıklıdır.
Belki de bir nehrin güzelliği, onu tek bir tanıma sığdıramamamızdadır. Su akar, şehirler değişir, haritalar yeniden çizilir; fakat insan aynı soruların peşinden gitmeye devam eder.
Öyleyse Kızılırmak’ın yukarı kesimlerine bakarken kendimize şunu sormak gerekmez mi: Bir yeri gerçekten bildiğimizi ne zaman söyleyebiliriz? Ve daha da önemlisi, doğayı tanımlama hakkımız olduğu kadar onu koruma sorumluluğumuz da var mıdır?